Verkiezingsprogramma's 2025 overversterken rechtstaat en democratie
De VVD wil de rechtsstaat en democratie versterken door liberale kernwaarden als vrijheid, gelijkwaardigheid en verdraagzaamheid centraal te stellen, en deze actief te beschermen tegen ondermijning door criminaliteit, extremisme en buitenlandse inmenging. Concreet zet de partij in op meer bevoegdheden en middelen voor politie en justitie, het moderniseren van wetgeving, het beperken van de rol van de rechter ten gunste van de politiek, en het versterken van burgerschapsonderwijs en transparantie. De VVD kiest voor een samenleving waarin wetten en waarden leidend zijn, en waar de democratische rechtsstaat niet alleen op papier, maar ook in de praktijk voelbaar is.
Meer bevoegdheden en middelen voor politie en justitie
De VVD ziet georganiseerde misdaad, extremisme en ondermijning als directe bedreigingen voor de rechtsstaat en wil daarom investeren in politie, justitie en wetgeving. Het doel is de bescherming van burgers en het waarborgen van de veiligheid als fundament van de democratische rechtsstaat.
“we investeren in de nationale politie en zorgen ervoor dat onze agenten over voldoende uitrusting en opsporingsbevoegdheden beschikken.”
“En we blijven ons onverminderd inzetten om de georganiseerde misdaad te verslaan, zoals met het uitbreiden van de kroongetuigenregeling.”
“Om femicide te stoppen, komen we met een integrale aanpak tegen vrouwenmoord, waaronder het invoeren van Clare’s law.”
“We maken van de online wereld een veiligere plek door grip te krijgen op sociale mediabedrijven en schadelijke content te verbieden.”
Politieke besluitvorming boven rechterlijke toetsing
De VVD wil dat de gekozen volksvertegenwoordiging leidend is bij het maken van wetten en het afwegen van belangen, en beperkt de rol van de rechter in het toetsen van wetgeving aan de Grondwet. Dit moet de democratische legitimiteit versterken en juridisering tegengaan.
“Het is aan de politiek en Raad van State om wetten voor invoering te toetsen op grondwettigheid, we schrappen daarom de plannen voor constitutionele toetsing en het constitutioneel hof. Daarmee leggen we belangenafwegingen neer bij gekozen vertegenwoordigers en niet bij ongekozen rechters.”
“Keuzes en belangenafwegingen voor Nederland moeten daarom zoveel mogelijk door de gekozen Tweede Kamer worden gemaakt en niet door de rechter.”
Versterken van burgerschapsonderwijs en vrije waarden
De VVD wil dat alle leerlingen de normen en waarden van de Nederlandse rechtsstaat leren en naleven, en dat scholen bijdragen aan het versterken van de democratische cultuur. Burgerschapsonderwijs en het verbieden van discriminerende of haatzaaiende lesmaterialen zijn hierbij essentieel.
“Iedere leerling en student moet de normen en waarden van de Nederlandse rechtstaat kennen en daarnaar handelen. De inspectie gaat scherper toezicht houden op de burgerschapsopdracht.”
“Er komt een verbod op lesmaterialen die leerlingen aanzetten tot haat, geweld of discriminatie.”
“We beschermen de LHBTIQ+-gemeenschap en voeren een ambitieus emancipatiebeleid in om gelijke rechten en acceptatie te bevorderen.”
Bescherming tegen buitenlandse inmenging en cyberdreiging
De VVD ziet buitenlandse inmenging en cyberaanvallen als groeiende bedreigingen voor de democratische rechtsstaat en wil daarom inlichtingendiensten versterken en Europese samenwerking intensiveren.
“We moeten onze inlichtingendiensten niet alleen fors uitbreiden en versterken, maar hen ook stimuleren om tactische inlichtingen vaker publiek te maken.”
“De VVD wil een sterke Europese samenwerking op het gebied van cyberveiligheid en inlichtingen. Dreigingen zoals statelijke cyberaanvallen, desinformatie en spionage vragen om een gecoördineerde aanpak...”
Vrijheden en liberale waarden onvoorwaardelijk verdedigen
De VVD stelt dat liberale waarden als vrijheid, gelijkwaardigheid en verdraagzaamheid absolute voorwaarden zijn voor de rechtsstaat en dat deze actief verdedigd moeten worden tegen intolerantie, extremisme en discriminatie.
“De liberale waarden die daaraan ten grondslag liggen, zijn voor ons dan ook niet onderhandelbaar. Vrijheid, verantwoordelijkheid, verdraagzaamheid, gelijkwaardigheid en sociale rechtvaardigheid vormen de rotsvaste bouwstenen van onze maatschappij.”
“Wij kiezen voor een samenleving waarin onze vrijheden bovengeschikt zijn aan het zogenaamde recht om je niet beledigd te voelen.”
“We kiezen daarom voor een land van wetten en waarden; niet van wegkijkers en weglopers. Dat doen we niet om mensen buiten te sluiten, maar om onze persoonlijke vrijheid te beschermen.”
BVNL wil de rechtsstaat en democratie versterken door macht dichter bij de burger te leggen, bestuurlijke transparantie te vergroten, en de invloed van ongekozen of supranationale organen te beperken. Ze pleiten voor bindende referenda, directe verkiezingen van de Eerste Kamer, een neutrale en transparante overheid, en bescherming van grondrechten zoals privacy en vrijheid van meningsuiting. Hun voorstellen zijn gericht op het terugdringen van bureaucratie, het waarborgen van politieke neutraliteit, en het vergroten van burgerzeggenschap.
Bindend referendum en directe democratie
BVNL wil de democratie versterken door burgers meer directe invloed te geven via bindende referenda en directe verkiezingen van de Eerste Kamer. Dit moet de kloof tussen burger en politiek verkleinen en de legitimiteit van besluiten vergroten.
Macht terug naar burger en lokale overheid
De partij streeft naar kleinschaligheid en het terugdringen van centrale macht, zodat besluiten zo dicht mogelijk bij de burger genomen worden. Dit moet netwerkcorruptie en vriendjespolitiek tegengaan en de controleerbaarheid van het bestuur vergroten.
“Het doel is om zoveel mogelijk bottom-up te regelen. Dus vanuit de gemeente, dan de provincie en als het niet anders kan nationaal, maar bij voorkeur via de vrije markt.”
“Wij geloven niet in een overheid die alles voor de burger bepaalt, maar in burgers die zelf aan het roer staan. Niet alleen, maar in hun eigen gemeenschap waarbij de macht zo dicht mogelijk bij de mensen zelf ligt.”
Beperken invloed supranationale en ondemocratische organisaties
BVNL wil de Nederlandse soevereiniteit beschermen door de invloed van supranationale en ondemocratische organisaties te minimaliseren. Dit moet voorkomen dat besluiten buiten het democratische bereik van de Nederlandse burger worden genomen.
“We moeten stoppen met het overhevelen van zeggenschap naar ongekozen supranationale organen zoals de WHO, de EU, de VN en de NAVO.”
“Ministers, Staatssecretarissen en andere provinciale of lokale bestuurders mogen geen lid meer zijn van politieke, ondemocratische supranationale organisaties, zoals het World Economic Forum (WEF).”
Politieke neutraliteit en transparantie van bestuur
BVNL wil het vertrouwen in de rechtsstaat herstellen door politieke neutraliteit van het Openbaar Ministerie en transparantie van bestuur te waarborgen. Dit moet politieke processen voorkomen en de rechtsstaat beschermen tegen machtsmisbruik.
Bescherming van grondrechten: privacy en vrijheid van meningsuiting
De partij benadrukt het belang van grondrechten als fundament van de rechtsstaat, met speciale aandacht voor privacy en vrijheid van meningsuiting, ook in het digitale domein. Dit moet burgers beschermen tegen overheidsinmenging en censuur.
Afschaffen ondemocratische bestuurslagen en stoppen met achterkamertjespolitiek
BVNL wil ondemocratische en ongekozen bestuurslagen afschaffen en pleit voor open besluitvorming, zodat de democratische controle wordt versterkt en het vertrouwen in het bestuur wordt hersteld.
Het CDA wil de rechtsstaat en democratie versterken door institutionele hervormingen, bescherming van grondrechten en het vergroten van weerbaarheid tegen ondermijning. Belangrijke voorstellen zijn het versterken van de sociale advocatuur, het mogelijk maken van constitutionele toetsing door rechters (maar geen Constitutioneel Hof), het invoeren van een motiequotum, het verhogen van de kiesdrempel, en het aanpakken van politieke beïnvloeding van de rechtspraak. De partij legt nadruk op actief burgerschap, interne partijdemocratie en bescherming tegen extremisme en buitenlandse inmenging.
Rechters mogen wetten toetsen aan Grondwet, geen Constitutioneel Hof
Het CDA wil dat rechters Nederlandse wetten kunnen toetsen aan de Grondwet om grondrechten beter te beschermen, maar blijft tegen de oprichting van een Constitutioneel Hof. Dit moet de rechtsstaat versterken zonder een extra instituut te creëren.
“We willen rechters de mogelijkheid bieden om wetgeving te toetsen aan de Nederlandse Grondwet. Dit stelt rechters in staat om te controleren of wetten de grondrechten van burgers niet schenden. Het CDA is en blijft tegen de instelling van een Constitutioneel Hof.”
Structurele versterking sociale advocatuur en toegang tot recht
Het CDA wil de toegang tot het recht verbeteren door te investeren in sociale advocatuur, alternatieve geschilbeslechting en het voorkomen van onnodig procederen. Dit moet de rechtsstaat toegankelijker en eerlijker maken voor alle burgers.
“We continueren de extra investering die is gedaan in het versterken van de sociale advocatuur, gedifferentieerde tarieven naar inkomen, en zetten in op duurzame versterking van de sociale advocatuur in lijn van de commissie-Van der Meer II.”
“Toegang tot het recht raakt de kern van onze democratische rechtsstaat. We zetten in op alternatieve vormen van geschilbeslechting waar dat kan (zoals mediation), en zetten in op het voorkomen van doorprocederen.”
Onafhankelijkheid rechtspraak versterken, benoemingsprocedure aanpassen
Het CDA wil de rechtspraak minder vatbaar maken voor politieke beïnvloeding door de benoemingsprocedure, begrotingssystematiek en aanwijzingsbevoegdheden te herzien. Dit moet de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht waarborgen.
“We nemen maatregelen om de onafhankelijke rechtsstaat te versterken, onder meer door te verkennen of de benoemingsprocedure, begrotingssystematiek, aanwijzings- en vernietigingsbevoegdheden moeten worden aangepast vanwege mogelijke politieke beïnvloeding.”
“De navelstreng tussen de minister van Justitie en Veiligheid en de Raad voor de Rechtspraak moet worden doorgeknipt, omdat de huidige benoemingsprocedure, begrotingssystematiek, aanwijzings- en vernietigingsbevoegdheden te vatbaar zijn voor politieke beïnvloeding.”
Motiequotum en interne partijdemocratie verplicht stellen
Om het parlementaire debat te verbeteren en burgerbetrokkenheid te vergroten, wil het CDA een maximum stellen aan het aantal moties per fractie en interne partijdemocratie verplicht maken voor politieke partijen.
“In de Tweede Kamer komt een motiequotum, zodat het debat weer gaat over wat echt belangrijk is.”
“Alle politieke partijen moeten intern democratisch georganiseerd zijn.”
“We willen een nieuwe wet op de politieke partijen. Interne partijdemocratie versterkt betrokkenheid van burgers en moedigt aan tot meedoen. Daarom wordt interne partijdemocratie een eis voor politieke partijen.”
Verhogen kiesdrempel onderzoeken
Het CDA onderzoekt of een hogere kiesdrempel de weerbaarheid van de democratie kan vergroten, om versnippering en instabiliteit tegen te gaan.
“We onderzoeken of een verhoogde kiesdrempel kan bijdragen aan de weerbaarheid van de democratie.”
Lokale democratie versterken door betere ondersteuning raadsleden
Omdat gemeenten meer taken hebben gekregen, wil het CDA raadsleden beter ondersteunen en het ambt aantrekkelijker maken, zodat lokale democratie sterker wordt.
“We versterken de lokale democratie. Omdat gemeenten fors meer taken en verantwoordelijkheden hebben gekregen, spannen we ons ervoor in dat raadsleden ook meer tijd hebben voor het raadswerk. Dit maakt het ambt ook aantrekkelijker voor elke generatie. We herzien verlofregelingen voor volksvertegenwoordigers en bevorderen dat in cao’s afspraken worden gemaakt over de ruimte die werkgevers geven voor politiek verlof, zodat het ambt beter is te combineren met werk. De ondersteuning van gemeenteraden wordt versterkt. Daarnaast wordt de inzet van commissieleden wettelijk geborgd.”
Harder optreden tegen extremisme, buitenlandse inmenging en parallelle samenlevingen
Het CDA wil de rechtsstaat beschermen tegen extremisme, buitenlandse inmenging en parallelle samenlevingen door streng op te treden tegen organisaties en personen die zich afkeren van de Nederlandse rechtsorde.
“In die gevallen waarin organisaties zich afkeren van de Nederlandse rechtsstaat, treden we hard op. Samenleving en rechtsstaat moeten weerbaar zijn tegen excessen zoals rechts- en linksextremisme, ultraconservatisme, jihadistisch terrorisme en islamitisch extremisme en statelijke factoren zoals Rusland.”
“We bestrijden uitingsvormen van een parallelle samenleving, zoals religieuze huwelijken zonder voorafgaand burgerlijk huwelijk. Haatpredikers zijn niet welkom in Nederland.”
“Onze rechtsorde staat onder druk wanneer buitenlandse mogendheden via geldstromen, onderwijs en social media invloed proberen uit te oefenen op de meningsvorming en op religieuze en maatschappelijke organisaties in Nederland.”
D66 wil de rechtsstaat en democratie versterken door meer macht bij burgers te leggen, de controle op de macht te verbeteren en grondrechten beter te beschermen. Ze pleiten voor constitutionele toetsing door rechters, meer transparantie, uitbreiding van het parlement, afschaffing van de Eerste Kamer, en bescherming van vrije media. D66 ziet een sterke, onafhankelijke rechtspraak en actieve participatie van burgers als essentieel voor een weerbare democratie.
Constitutionele toetsing door rechters
D66 wil dat rechters wetten aan de Grondwet kunnen toetsen om grondrechten beter te beschermen en de rechtsstaat te versterken. Dit moet voorkomen dat wetten in strijd zijn met fundamentele rechten.
“We versterken de bescherming van onze grondrechten door rechters de mogelijkheid te geven om wetten te toetsen aan de Grondwet.”
Meer invloed en participatie voor burgers
D66 wil burgers meer directe invloed geven op politieke besluitvorming, onder meer door referenda, burgerfora en uitbreiding van het stemrecht. Dit moet het vertrouwen in de democratie vergroten en ondervertegenwoordigde groepen meer zeggenschap geven.
“We maken referenda mogelijk om wetgeving te stoppen. Ook organiseren we vaker burgerfora om mensen zelf aan het woord te laten over de grote thema’s in ons land.”
“We breiden het stemrecht uit naar zestien- en zeventienjarigen.”
“We passen het kiesstelsel aan zodat mensen meer invloed krijgen op de samenstelling van de volksvertegenwoordiging.”
Uitbreiding en versterking van het parlement
D66 wil het parlement uitbreiden en beter ondersteunen, zodat het zijn controlerende en wetgevende taak beter kan uitvoeren. Ze willen de Eerste Kamer en de politieke rol van de koning afschaffen om de democratische legitimiteit te vergroten.
Onafhankelijke rechtspraak en betere toegang tot recht
D66 wil de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht versterken en de toegang tot recht verbeteren, vooral voor kwetsbare groepen. Ze willen meer budget voor sociale advocatuur en minder politieke invloed op rechters en het Openbaar Ministerie.
“Een weerbare rechtsstaat heeft een striktere scheiding van machten nodig. We beperken de mogelijkheden van de politiek om de rechterlijke macht en het Openbaar Ministerie oneigenlijk te beïnvloeden.”
“Als een gang naar de rechter nodig is, zorgen we voor laagdrempelige en goede rechtsbijstand. Sociale advocatuur krijgt daarom meer budget.”
Bescherming van vrije en onafhankelijke media
D66 ziet vrije media als essentieel voor de democratie en wil journalisten beschermen, desinformatie bestrijden en de publieke omroep versterken.
Transparantie en bestrijding van corruptie
D66 wil openheid als norm bij de overheid en meer inzicht in pogingen tot beïnvloeding van politieke besluitvorming om corruptie en belangenverstrengeling tegen te gaan.
“Openheid moet daarom de norm zijn bij de overheid. We geven ook meer inzicht in pogingen om politieke besluitvorming te beïnvloeden.”
Internationale rechtsorde en steun aan democratisering
D66 verdedigt het internationaal recht consequent en steunt wereldwijd organisaties die werken aan democratisering, goed bestuur en vrije media.
“Voor D66 is het internationaal recht geen keuzemenu. We verdedigen dat altijd in woord en daad.”
“Daarom wil D66 dat Nederland organisaties die werken aan democratisering, goed bestuur en vrije media internationaal blijft steunen, zoals ngo’s, politieke partijen en burgerbewegingen.”
DENK wil de rechtsstaat en democratie versterken door te investeren in toegankelijke rechtsbescherming, het vergroten van transparantie en inspraak in het bestuur, en het waarborgen van gelijke behandeling voor iedereen. De partij pleit voor concrete maatregelen zoals het instellen van een Constitutioneel Hof, het direct kiezen van burgemeesters, het verlagen van de drempel naar de rechter, en het versterken van toezicht op overheid en algoritmen. DENK ziet een sterke, inclusieve rechtsstaat als fundament voor een rechtvaardige samenleving waarin discriminatie wordt uitgebannen en burgers daadwerkelijk invloed hebben.
Investeren in toegankelijke rechtsbescherming
DENK wil de rechtsstaat versterken door rechtsbescherming voor iedereen toegankelijk en betaalbaar te maken, met speciale aandacht voor sociale advocatuur en het tegengaan van discriminatie door de overheid. Dit moet het vertrouwen in de overheid herstellen en gelijke behandeling waarborgen.
“Wij zetten daarom in op investeringen in de instituties van onze rechtsstaat en op het schrappen van regels waardoor de overheid tegenover de mensen is komen te staan.”
“Er moet structureel geïnvesteerd worden in de sociale advocatuur om de uitstroom van sociaal advocaten tegen te gaan. ... We maken toegang tot de rechter weer betaalbaar door de kosten die mensen moeten maken voor een rechtszaak te verlagen.”
“Toezichthouders die mensen beschermen worden versterkt. Hieronder vallen in ieder geval de Ombudsman en de Autoriteit Persoonsgegevens.”
Meer transparantie en democratische controle in het bestuur
Om de democratie te versterken, wil DENK meer transparantie, directe inspraak van burgers en betere controle op de macht van bestuurders en lobbyisten. Dit moet de legitimiteit van het bestuur vergroten en de invloed van burgers op beleid versterken.
“Burgemeesters worden voortaan rechtstreeks gekozen door de bevolking.”
“Het kiesrecht gaat naar 16 jaar.”
“Er komt een Constitutioneel Hof dat wetten toetst aan de Grondwet.”
“De Tweede Kamer wordt uitgebreid naar 250 zetels om de overheid beter te kunnen controleren.”
“Er komt een verplicht lobbyregister voor de regering. Er komt meer toezicht op de draaideurconstructie en oud bewindspersonen krijgen een volledig lobbyverbod.”
Strengere waarborgen tegen discriminatie en voor gelijke behandeling
DENK ziet het uitbannen van discriminatie als essentieel voor een sterke rechtsstaat en democratie. De partij wil wettelijke garanties en krachtige instituties om gelijke behandeling af te dwingen en discriminatie effectief te bestrijden.
“Antifascisme in de Grondwet. Nooit meer is nu: in de Grondwet wordt expliciet opgenomen dat Nederland het fascisme en extreemrechtse politiek afwijst en kiest voor een pluriforme rechtsstaat waarin iedereen gelijkwaardig is.”
“De Autoriteit tegen Discriminatie en Racisme (AR). Deze Autoriteit vervangt de Nationaal Coördinator tegen Discriminatie en Racisme en krijgt iets wat nu ontbreekt: échte macht, een ...”
Bescherming van digitale rechten en toezicht op algoritmen
DENK wil de rechtsstaat moderniseren door digitale mensenrechten te beschermen en toezicht op algoritmen te versterken, zodat burgers beschermd zijn tegen machtsmisbruik door technologie en discriminatie door geautomatiseerde systemen.
“Er komt een algoritmewet. In deze wet worden waarborgen voor mensenrechten bij algoritmen verplicht. Het gebruik van afkomstgerelateerde kenmerken in algoritmen en risicoprofielen wordt verboden.”
“Sterker toezicht door de Autoriteit Persoonsgegevens. De AP krijgt extra middelen, bredere bevoegdheden en diepgaande expertise op het gebied van kunstmatige intelligentie.”
Democratisering en rechtsstatelijkheid binnen de EU
DENK wil dat de EU democratischer wordt en dat de rechtsstaat binnen Europa strenger wordt gehandhaafd, om te voorkomen dat lidstaten democratische principes ondermijnen.
“Wij zijn voor een hervorming van de EU waarbij het democratische gehalte van de EU wordt vergroot en er op het gebied van de rechtsstaat strenger gehandhaafd wordt op de vraag of landen binnen de EU zich gedragen conform de afspraken.”
BIJ1 wil de rechtsstaat en democratie radicaal hervormen door macht te decentraliseren, burgerrechten te versterken en economische en politieke macht eerlijker te verdelen. Ze pleiten voor een nieuwe Grondwet, afschaffing van de monarchie, directe democratie, bescherming van demonstratie- en privacyrechten, en meer controle op politie en veiligheidsdiensten. Hun visie is gericht op een inclusieve, dagelijks levende democratie waarin iedereen gelijke rechten en zeggenschap heeft.
Nieuwe Grondwet en afschaffing monarchie
BIJ1 wil een fundamentele herziening van het staatsbestel door de huidige Grondwet te vervangen en de monarchie af te schaffen, om zo een democratische republiek te creëren waarin gelijkwaardigheid centraal staat. Dit moet de basis leggen voor een rechtvaardiger en inclusiever politiek systeem.
“Nederland krijgt een nieuwe Grondwet die de bestaande koloniale, kapitalistische Grondwet vervangt. Daarnaast komt er een Constitutioneel Hof, dat Nederlandse wetten toetst aan de nieuwe Grondwet.”
“De monarchie wordt afgeschaft: Nederland wordt een democratische republiek. We pakken de rijkdom van de adel terug.”
Directe democratie en burgerzeggenschap vergroten
BIJ1 wil de betrokkenheid van burgers bij het bestuur vergroten door lokale vormen van directe democratie te stimuleren en drempels voor politieke participatie te verlagen. Zij zien democratie als een dagelijks proces, niet alleen als verkiezingen.
“Democratie moet meer zijn dan een vakje rood kleuren tijdens de verkiezingen. Democratie moet elke dag levend zijn.”
“Het vertalen van debatten, en het stimuleren van lokale vormen van directe democratie, zoals wijkraden, burgerfora en burgerberaden.”
“De drempels voor het meedoen aan verkiezingen als nieuwe politieke partij worden weggenomen, zoals waarborgsommen en (onofficiële) kiesdrempels.”
Bescherming van burgerrechten en demonstratievrijheid
BIJ1 wil burgerrechten versterken door het recht op demonstratie robuust te beschermen, repressieve maatregelen af te schaffen en privacyrechten te waarborgen. Ze verzetten zich tegen repressie en willekeur door de overheid.
“Het recht op demonstratie wordt met robuuste wetgeving beschermd tegen de autoritaire heksenjacht door rechtse politici.”
“Onnodige, repressieve verplichtingen en verboden, zoals de verplichting een ID te kunnen tonen en het verbod op gezichtsbedekkende kleding, worden afgeschaft.”
“Alle dataverzameling door overheid en justitie wordt geminimaliseerd tot het absoluut noodzakelijke, en er komt altijd streng toezicht van privacywaakhonden.”
Meer democratische controle op politie en veiligheidsdiensten
BIJ1 wil de macht van politie en veiligheidsdiensten inperken en onder strenge democratische controle plaatsen, om misbruik en staatsgeweld te voorkomen en burgerrechten beter te beschermen.
“We streven ernaar dat collectieve voorzieningen zo goed geregeld zijn en het voorkomen van geweld zo goed werkt, dat de politie en gevangenissen zoals we die nu kennen niet meer hoeven te bestaan.”
“Veiligheidsdiensten (zoals de AIVD en de NCTV) en politie-onderdelen zoals TOOI en ID-WIV, worden ontmanteld. We intensiveren en verbeteren intussen de strenge, bindende, onafhankelijke democratische controle over deze diensten.”
Economische democratisering en macht decentraliseren
BIJ1 wil economische macht democratiseren door burgers meer zeggenschap te geven over productie, handel en investeringen, en door gemeenten meer bevoegdheden te geven. Dit moet leiden tot een eerlijker en inclusiever besluitvormingsproces.
“De democratisering van de economische macht, zoals beschreven in het hoofdstuk Rondkomen en werk, maakt democratische besluiten onderdeel van het alledaagse leven. We bepalen met zijn allen over productie, handel, investeringen en arbeidsvoorwaarden in plaats van de economische macht die focust op een kleine groep allerrijksten.”
“Gemeenten krijgen meer zeggenschap over en geld voor het dagelijks bestuur. Gemeenten staan namelijk veel dichter bij de burgers, voor wie ze wetten en regels maken en uitvoeren.”
GroenLinks-PvdA wil de democratische rechtsstaat versterken door meer democratische controle, onafhankelijke rechtspraak, bescherming van minderheden en persvrijheid, en betere toegang tot het recht voor iedereen. Ze stellen concrete maatregelen voor zoals het versterken van parlementaire controle, het invoeren van grondwettelijke toetsing, het uitbreiden van de sociale advocatuur, het beschermen van klokkenluiders, en het tegengaan van discriminerende algoritmen. Hun visie draait om een dienstbare overheid die burgers beschermt tegen willekeur en discriminatie, en die de fundamenten van democratie en rechtsstaat actief verdedigt.
Meer democratische controle op overheid en uitvoeringsinstanties
GroenLinks-PvdA wil de democratische controle op uitvoeringsinstanties zoals de Belastingdienst, UWV en IND versterken om willekeur en machtsmisbruik te voorkomen. Dit moet leiden tot een overheid die dienstbaar is aan burgers en niet andersom.
“Democratische controle op uitvoeringsinstanties als de Belastingdienst, het UWV, de IND en DUO wordt versterkt, met onafhankelijke klachtencommissies, periodieke burgerpanels en structurele rapportage aan het parlement.”
“We zorgen voor meer inhoudelijke ondersteuning in de Tweede Kamer, ook voor de wetenschappelijke instellingen van de politieke partijen. De juridische afdeling van het parlement wordt versterkt, zodat de controle op uitvoerbaarheid en rechtsstatelijkheid beter is verankerd.”
Onafhankelijke rechtspraak en toegang tot het recht
De partij wil de onafhankelijkheid van de rechtspraak vergroten en de toegang tot het recht voor iedereen waarborgen, ongeacht inkomen. Dit moet burgers beschermen tegen willekeur en zorgen voor een eerlijke rechtsgang.
“We investeren in de sociale advocatuur zodat iedereen toegang heeft tot een advocaat. We verlagen de kosten die burgers moeten betalen bij een rechtszaak.”
“We vergroten de onafhankelijkheid van de rechtspraak door de Raad voor de Rechtspraak een eigen begroting te geven. Ook beperken we de invloed van de minister op de benoeming van de presidenten van de gerechten en de leden van de Raad voor de Rechtspraak.”
Grondwettelijke toetsing van wetten mogelijk maken
GroenLinks-PvdA wil dat burgers het recht krijgen om wetten te laten toetsen aan de Grondwet, zodat hun grondrechten beter beschermd worden. Dit versterkt de rechtsstaat door een extra controlemechanisme op wetgeving.
“We geven burgers het recht om een wet of de uitvoering van een wet te laten toetsen aan de Grondwet als zij het idee hebben dat hun klassieke of sociale grondrechten worden geschonden.”
Beschermen van persvrijheid en onafhankelijke media
De partij ziet onafhankelijke media als essentieel voor een gezonde democratie en wil persvrijheid versterken en nepnieuws bestrijden.
“We versterken de persvrijheid en onafhankelijke journalistiek en bestrijden nepnieuws dat de democratie ondermijnt.”
Bescherming tegen discriminerende algoritmen en digitale discriminatie
GroenLinks-PvdA wil toezicht op het gebruik van data en algoritmen door de overheid versterken om discriminatie en willekeur te voorkomen.
“We verbeteren het toezicht op hoe de overheid data gebruikt en privacy beschermt. Bestaande toezichthouders, zoals de Autoriteit Persoonsgegevens, krijgen meer bevoegdheden, expertise en middelen om algoritmen en systemen te controleren op transparantie, uitlegbaarheid, proportionaliteit en discriminatie.”
Beschermen en versterken van lokale democratie
De partij wil lokale bestuurders beter beschermen tegen intimidatie en het lokaal bestuur versterken, inclusief volledige democratisering van het waterschap.
“We versterken het lokaal, regionaal en waterschapsbestuur met extra financiële ondersteuning en een hogere vergoeding. Ook krijgen lokale politici recht op pensioenopbouw. We zetten in op volledige democratisering van het waterschap.”
Verlagen drempels voor verkiezingen en versterken volksvertegenwoordiging
GroenLinks-PvdA wil de drempels voor deelname aan verkiezingen verlagen en de volksvertegenwoordiging versterken met meer ondersteuning.
“We stimuleren iedereen om naar de stembus te gaan bij verkiezingen. De drempels hiervoor maken we zo laag mogelijk, bijvoorbeeld door briefstemmen mogelijk te maken, toegankelijke stemlokalen te verzorgen en de drempels voor stemmen vanuit het buitenland weg te nemen.”
“Een sterke volksvertegenwoordiging voor de democratische controle. We zorgen voor meer inhoudelijke ondersteuning in de Tweede Kamer, ook voor de wetenschappelijke instellingen van de politieke partijen.”
Bescherming van klokkenluiders en recht op behoorlijk bestuur
De partij wil het Huis voor Klokkenluiders versterken en het recht op behoorlijk bestuur in de Grondwet verankeren, zodat burgers beter beschermd zijn tegen misstanden.
“We versterken het Huis voor Klokkenluiders zodat melders van misstanden altijd beschermd zijn.”
“We verankeren het recht op behoorlijk bestuur in de Grondwet. Burgers krijgen het recht om bezwaar te maken bij een onafhankelijke instantie, inzage in hun eigen dossier, en duidelijke motivering van besluiten.”
NSC wil de rechtsstaat en democratie versterken door het invoeren van een regionaal kiesstelsel, het oprichten van een Grondwettelijk Hof, het verbeteren van de bescherming van grondrechten en het vergroten van de tegenmacht van burgers tegenover de overheid. Ze pleiten voor meer transparantie, betere toegang tot rechtshulp, het correctief referendum, en een cultuur van open debat en herstel van onrecht. De partij richt zich op concrete institutionele hervormingen en het herstellen van vertrouwen tussen burger en overheid.
Regionaal kiesstelsel en correctief referendum invoeren
NSC wil de band tussen kiezer en Kamerlid versterken en burgers meer directe invloed geven op wetgeving. Dit moet de representatie verbeteren en de democratie weerbaarder maken tegen belangen van lobbygroepen en technocratie.
Grondwettelijk Hof en toetsing aan de Grondwet
NSC wil dat de rechter wetten kan toetsen aan de Grondwet en pleit voor de oprichting van een Grondwettelijk Hof. Dit moet de bescherming van grondrechten versterken en burgers beter beschermen tegen onrechtmatig overheidsoptreden.
“We zijn het enige land in Europa waar de rechter wetten niet kan toetsen aan de Grondwet... Ook moet er een Grondwettelijk Hof komen dat als hoeder van de grondrechten van Nederlanders optreedt.”
Versterken sociale advocatuur en toegang tot recht
Om de rechtsstaat toegankelijk te houden voor iedereen, wil NSC structureel meer geld voor sociale advocatuur, kwijtschelding van eigen bijdragen en betere regionale spreiding van rechtshulp.
“De sociale advocatuur heeft daarin een essentiële rol en daarvoor is op initiatief van Nieuw Sociaal Contract ook structureel meer geld beschikbaar gesteld.”
“De eigen bijdrage moet kunnen worden kwijtgescholden. Regionale spreiding en daarmee bereikbaarheid van rechtshulp is wezenlijk.”
Permanente commissie grondrechten en constitutionele toetsing
NSC wil dat de Kamer actief toetst of wet- en regelgeving in overeenstemming is met grondrechten, door een permanente commissie grondrechten en constitutionele toetsing.
“We willen de commissie grondrechten en constitutionele toetsing, die dankzij Nieuw Sociaal Contract is ingesteld, permanent maken. Deze commissie toetst actief of de uitvoering van de wet- en regelgeving in overeenstemming is met de grondrechten.”
Herstel van onrecht en recht op vergissen
NSC erkent dat de overheid te vaak burgers in de steek heeft gelaten en wil het recht op vergissen invoeren, zodat kleine fouten niet tot grote problemen leiden. Dit moet het vertrouwen in de rechtsstaat herstellen.
Modernisering wetgeving ambtsmisdrijven en bescherming klokkenluiders
De partij wil dat niemand boven de wet staat, ook politici niet, en pleit voor modernisering van wetgeving over ambtsmisdrijven en betere bescherming van klokkenluiders.
Meer zeggenschap en tegenmacht voor burgers
NSC wil de tegenmacht van burgers versterken door duidelijke en voorspelbare regels, meer inspraak en herstel van de balans tussen overheid en burger.
De SGP wil de rechtsstaat en democratie versterken door nadruk te leggen op klassieke vrijheden, het beperken van internationale en rechterlijke invloed op nationale wetgeving, en het stellen van duidelijke grenzen aan grondrechten zoals demonstratievrijheid. Concrete voorstellen zijn onder meer het afwijzen van een constitutioneel hof, het beperken van partijverboden tot ernstige bedreigingen, en het verbeteren van het kiesstelsel met lijstverbindingen.
Beperken rechterlijke en internationale invloed op nationale wetgeving
De SGP vindt dat de nationale politiek het primaat moet houden en dat internationale verdragen en rechterlijke interpretaties niet de ruimte van de wetgever mogen beperken. Dit moet de democratische legitimiteit en controle versterken.
“Onze Grondwet verdient een steviger positie ten opzichte van internationale regelingen en verdragen.”
“Er komen zwaardere vereisten bij goedkeuring van verdragen, zoals een tweederdemeerderheid in Tweede en Eerste Kamer.”
“Nederland streeft ernaar het aantal verdragen te verminderen en sluit zich in beginsel niet aan bij nieuwe verdragen die de vrije handelingsruimte van de wetgever beperken.”
“Invoering van een constitutioneel hof is onwenselijk. Constitutionele toetsing door de rechter strekt zich in ieder geval niet uit tot de sociale grondrechten.”
Beschermen klassieke vrijheden en beperken partijverboden
De SGP wil klassieke vrijheden als godsdienst, meningsuiting en onderwijs beschermen, en vindt partijverboden alleen toelaatbaar bij daadwerkelijke, ernstige bedreigingen van de democratische rechtsstaat.
“De overheid is geroepen om de klassieke vrijheden te waarborgen, zoals de vrijheid van godsdienst, meningsuiting en onderwijs.”
“Een partijverbod wegens opvattingen over bepaalde beginselen van de democratische rechtsstaat is onwenselijk. Alleen bij daadwerkelijke, ernstige bedreigingen van de democratische rechtsstaat zelf, bijvoorbeeld het aanzetten tot gewelddadig omverwerpen, is een verbod toelaatbaar.”
Verbeteren kiesstelsel en politieke betrokkenheid
De SGP wil het kiesstelsel niet fundamenteel wijzigen, maar wel verbeteren door lijstverbindingen mogelijk te maken en jongeren meer te betrekken via subsidies voor politieke jongerenorganisaties.
“Het kiesstelsel gaat niet op de schop, maar wordt wel verbeterd, bijvoorbeeld door lijstverbindingen bij verkiezingen weer mogelijk te maken.”
“Om te stimuleren dat meer jongeren betrokken raken bij de politiek wordt bij de verdeling van de subsidie meer gewicht gegeven aan het aantal leden van politieke jongerenorganisaties. Het basisbedrag wordt ook verhoogd.”
Duidelijke grenzen aan demonstratierecht
De SGP erkent het belang van demonstratievrijheid, maar wil strikte grenzen stellen om orde en veiligheid te waarborgen en misbruik te voorkomen.
“De vrijheid om te demonstreren is een waardevol grondrecht... Tegelijkertijd vraagt dit recht om verantwoord gebruik.”
“Demonstraties mogen daarom nooit ontaarden in wetteloosheid of ontwrichting van de samenleving.”
“Het demonstratierecht mag nooit misbruikt worden voor radicalisering of opruiing.”
“De SGP wil dat gemeenten duidelijke regels hanteren voor demonstraties, inclusief snel handhaven bij overtredingen.”
Volt wil de rechtsstaat en democratie versterken door structurele hervormingen, zoals het uitbreiden van de Tweede Kamer, het invoeren van constitutionele toetsing, het oprichten van een Planbureau voor de Rechtsstaat, en het instellen van een permanent burgerberaad. De partij legt nadruk op transparantie, versterking van grondrechten, en het waarborgen van democratische processen binnen politieke partijen. Volt streeft naar een opener, eerlijker en weerbaarder democratisch systeem, zowel nationaal als Europees.
Uitbreiding en hervorming van het parlement
Volt stelt dat de huidige Tweede Kamer te klein is om haar taken goed uit te voeren en wil deze uitbreiden, evenals het afschaffen van de Eerste Kamer bij invoering van constitutionele toetsing. Dit moet de volksvertegenwoordiging versterken en de wetgevende en controlerende taak verbeteren.
“We breiden de Tweede Kamer uit van 150 naar 250 zetels. Onze Tweede Kamer is namelijk te klein, zeker in vergelijking met andere Europese landen. Een grotere Tweede Kamer is nodig om de wetgevende en controlerende taak van de Tweede Kamer te versterken, en vooral om de taak van volksvertegenwoordiging beter te vervullen.”
“Op het moment dat de Tweede Kamer wordt uitgebreid en constitutionele toetsing wordt ingevoerd, wil Volt dat de Eerste Kamer wordt afgeschaft.”
Permanente burgerberaden en jongerenparticipatie
Volt wil de democratie versterken door burgers en jongeren structureel te betrekken bij besluitvorming via een permanent burgerberaad en een jongerenberaad (Derde Kamer). Dit moet zorgen voor bredere inspraak en toekomstgericht beleid.
“We richten het allereerste, nationale, permanente burgerberaad ter wereld op. Dit instituut is verantwoordelijk voor het organiseren van burgerberaden in Nederland.”
“We voeren een Derde Kamer in: een jongerenberaad dat wetten beoordeelt en de politiek adviseert.”
Democratische eisen aan politieke partijen
Volt wil dat politieke partijen intern aan democratische minimumeisen voldoen, zoals leden met stemrecht, om een opener en eerlijker democratie te waarborgen en eenmanspartijen zonder leden te voorkomen.
“We versterken de democratie door in de wet op te nemen dat politieke partijen aan democratische eisen moeten voldoen. Geen eenmanspartijen meer zonder leden met stemrecht.”
“We versterken de Nederlandse democratie door in de Wet Politieke Partijen op te nemen dat politieke partijen intern aan democratische minimumeisen moeten voldoen. Denk bijvoorbeeld aan de mogelijkheid voor mensen om lid te worden van een politieke partij en stemrecht voor die leden.”
Rechtsstaatsoffensief en Planbureau voor de Rechtsstaat
Volt wil de rechtsstaat structureel versterken door een nationaal Rechtsstaatsoffensief en het oprichten van een onafhankelijk Planbureau voor de Rechtsstaat, dat kennis ontwikkelt en beleidsontwikkelingen analyseert.
“Daarom lanceert Volt een Rechtsstaatsoffensief: een nationale agenda die ambtenaren, politici en bestuurders versterkt in hun rol als hoeder van de rechtsstaat.”
“We richten een Planbureau voor de Rechtsstaat op. Waar andere beleidsterreinen onafhankelijke kennisinstituten kennen, heeft onze rechtsstaat die niet.”
Transparantie en controle op overheidshandelen
Volt wil transparantie vergroten door communicatie van bewindspersonen automatisch op te slaan en chatverkeer doorzoekbaar te maken, naar Noors voorbeeld, om de democratische controle te versterken.
“Gesprekken en andere communicatie van bewindspersonen op overheidsapparaten (telefoons en computers) moeten automatisch worden opgeslagen. Chatverkeer moet makkelijk doorzoekbaar zijn, op basis van Europese (strikte) privacystandaarden en andere wettelijke belangen. De Noorse praktijk is hierin het voorbeeld.”
Bescherming van grondrechten en constitutionele toetsing
Volt wil de waarde van grondrechten versterken door constitutionele toetsing in te voeren en burgers beter te beschermen tegen onrechtmatige wetgeving.
“Het versterkt bovendien de waarde van grondrechten in de samenleving.”
“Volt pleit ervoor dat burgers binnen de EU beter worden beschermd tegen wetten die in strijd zijn met fundamentele Europese waarden. Daarom geven we burgers het recht om nationale wetten rechtstreeks aan te vechten bij het Hof van Justitie van de EU.”
Versterken demonstratierecht en verbod op massale surveillance
Volt wil het demonstratierecht expliciet beschermen en verbiedt massale surveillance en gezichtsherkenning van demonstranten om de democratische rechtsorde te waarborgen.
“Het gebruik van gezichtsherkenning van demonstranten en het bijhouden van een demonstrantendatabase moet worden verboden. Vreedzame demonstratie is een fundamenteel recht, geen veiligheidsdreiging.”
De Partij voor de Dieren wil de rechtsstaat en democratie versterken door het beschermen van grondrechten zoals demonstratie- en meningsvrijheid, het waarborgen van onafhankelijke rechtspraak en het vergroten van burgerparticipatie. Ze pleiten voor het faciliteren van vreedzaam protest, het verbeteren van toegang tot de rechter, het versterken van democratische controle en transparantie, en het invoeren van bindende referenda en burgerberaden. Hun visie is dat een sterke rechtsstaat en een open democratie essentieel zijn om burgers, natuur en dieren te beschermen tegen machtsmisbruik en economische belangen.
Beschermen en faciliteren van demonstratierecht
De PvdD ziet het demonstratierecht als een essentiële voorwaarde voor een vrije samenleving en wil dit recht actief beschermen tegen inperkingen door de overheid. Ze willen dat autoriteiten demonstraties maximaal faciliteren en vreedzame demonstranten beschermen, ook tegen politiegeweld en politieke vervolging.
“Het demonstratierecht is geen obstakel, maar een voorwaarde voor een vrije samenleving. De Partij voor de Dieren beschermt, versterkt en koestert dit recht, juist nu het onder druk staat.”
“De autoriteiten moeten demonstraties maximaal faciliteren en uitgaan van de vreedzaamheid van demonstranten. De aanmelding voor demonstraties wordt vrijwillig en op voorhand hoeven de vorm of inhoud niet met de burgemeester gedeeld te worden.”
“Het Wetsvoorstel strafbaarstelling verheerlijken van terrorisme en openbare steunbetuiging aan terroristische organisaties wordt ingetrokken, omdat de vage definities de vrijheid van meningsuiting ernstig beperken en ruimte scheppen voor politieke vervolging van vreedzame demonstranten en activisten.”
“Aanhouding van vreedzame demonstranten wordt vermeden. Wanneer een deel van de demonstranten geweld gebruikt, moet de politie ervoor zorgen dat de vreedzame demonstranten door kunnen gaan met hun protest.”
Toegang tot onafhankelijke rechtspraak verbeteren
De partij wil de toegang tot de rechter verbeteren voor burgers en maatschappelijke organisaties, en de onafhankelijkheid van de rechtspraak versterken. Dit is volgens hen noodzakelijk om overheidshandelen te kunnen toetsen en grondrechten te beschermen.
“Toegang tot de rechter is essentieel in een democratische rechtsstaat. Niet alleen burgers, maar ook maatschappelijke organisaties moeten de mogelijkheid hebben om overheidshandelen en het gedrag van bedrijven te laten toetsen door een onafhankelijke rechter.”
“We vergroten de toegang tot het recht. Griffiekosten voor grote bedrijven gaan omhoog, zodat mensen met een laag inkomen juist beter beschermd worden. De sociale advocatuur krijgt structureel voldoende tijd en geld.”
Versterken van democratische controle en transparantie
De PvdD wil de democratische controle op overheidsbeleid versterken door het amendements- en budgetrecht van volksvertegenwoordigers te waarborgen, transparantie te vergroten en het informatierecht strikt na te leven. Dit moet voorkomen dat macht zich onttrekt aan publieke controle.
“De Wet gemeenschappelijke regelingen wordt aangepast om het amendements- en budgetrecht van volksvertegenwoordigers beter te waarborgen.”
“De overheid is transparant over de totstandkoming van beleid. Burgers krijgen duidelijke en betrouwbare informatie van overheidsdiensten en bedrijven die publiek geld uitgeven. Het informatierecht van volksvertegenwoordigers wordt strikt nageleefd.”
Invoeren van bindend referendum en burgerberaden
De partij wil burgers meer directe invloed geven op belangrijke besluiten door het invoeren van een correctief bindend referendum en het organiseren van burgerberaden. Dit moet het draagvlak voor beleid vergroten en de democratie versterken.
“We voeren een correctief bindend referendum in bij verstrekkende besluiten die bijvoorbeeld onze democratie kunnen aantasten, zoals handelsverdragen.”
“Er worden meer burgerberaden ingevoerd, waarin door loting geselecteerde dwarsdoorsneden van de Nederlandse bevolking serieus gaan meepraten en meebeslissen over belangrijke nationale kwesties, als aanvulling op en verrijking van de huidige parlementaire democratie.”
Beschermen van onafhankelijke journalistiek
De PvdD erkent het belang van vrije en onafhankelijke journalistiek als fundament van de democratie en wil dat de overheid journalisten beschermt tegen bedreiging en intimidatie.
“Vrije en onafhankelijke journalistiek is een van de basisvoorwaarden voor een gezonde democratie. Toch staat ook in Nederland de journalistiek onder druk. Bedreiging, intimidatie en zelfs geweld tegen journalisten en cartoonisten komt de laatste jaren steeds vaker voor. Dit mogen wij nooit accepteren.”
De ChristenUnie wil de rechtsstaat en democratie versterken door klassieke grondrechten te beschermen, constitutionele toetsing door rechters mogelijk te maken, en de interne democratie van politieke partijen te waarborgen. Ze pleiten voor een betrouwbare overheid, bescherming van minderheden, een sterke rol voor onafhankelijke media, en het afwijzen van referenda en kiesdrempels. Hun visie is geworteld in christelijke waarden en benadrukt het belang van een weerbare samenleving en een krachtig justitieapparaat.
Bescherming van klassieke grondrechten en minderheden
De ChristenUnie ziet de bescherming van grondrechten als essentieel voor een sterke rechtsstaat en democratie, met bijzondere aandacht voor minderheden. Ze waarschuwen voor afbrokkeling van vrijheden en willen dat deze rechten voor iedereen gelden, ongeacht de opvatting van de meerderheid.
“De vrijheid van godsdienst, vereniging, onderwijs en meningsuiting zijn belangrijke pijlers van de manier waarop we samenleven. Die mogen niet worden aangetast. Deze vrijheden gelden voor iedereen, juist ook voor minderheden.”
“De gedachte dat vrijheid alleen geldt als je dingen doet of zegt die passen bij de opvatting van de meerderheid is een bedreiging van deze grondrechten.”
Afschaffen verbod op constitutionele toetsing
De partij wil dat rechters wetten aan de Grondwet kunnen toetsen, om zo de rechtsstaat te versterken en grondrechten beter te waarborgen.
“Het verbod op constitutionele toetsing wordt afgeschaft zodat rechters wetten ook aan de grondwet kunnen toetsen.”
Geen referenda, kiesdrempel of districtenstelsel
De ChristenUnie verwerpt grootschalige politieke vernieuwingen zoals referenda, kiesdrempels en een districtenstelsel, omdat deze volgens hen de relatie tussen burger en politiek niet versterken en de positie van minderheden kunnen schaden.
“Referenda bieden schijninvloed en horen dus niet thuis in de grondwet.”
“We voeren geen districtenstelsel of kiesdrempel in. In een districtenstelsel gaat het meer over poppetjes en minder over inhoud. Een kiesdrempel en districtenstelsel zorgen er bovendien voor dat het moeilijker wordt voor kleinere groepen in de samenleving om een eigen politieke inbreng te hebben.”
Verplichte interne democratie bij politieke partijen
De partij wil dat politieke partijen verplicht leden moeten hebben en interne democratie waarborgen, om de betrokkenheid van burgers bij de politiek te vergroten.
“Interne partijdemocratie wordt een eis voor politieke partijen. Politieke partijen moeten leden hebben.”
Onafhankelijke en diverse media beschermen
De ChristenUnie onderstreept het belang van onafhankelijke journalistiek en vrije media als waakhonden van de democratische rechtsstaat, en wil ook lokale en regionale journalistiek versterken.
“Onafhankelijke journalistiek en vrije media spelen een belangrijke rol in onze democratische rechtsstaat. Ze zijn de waakhonden van een open samenleving. Ook goede lokale en regionale journalistiek is daarvoor noodzakelijk.”
Sterke en betrouwbare overheid en rechtspraak
De partij benadrukt het belang van een betrouwbare overheid, degelijke wetgeving en een rechtspraak die zonder aanzien des persoons recht doet, vooral op de kwetsbaarste plekken.
“Dit vraagt een betrouwbare overheid die kwalitatief degelijke wetgeving maakt en daarbij rekenschap geeft van de kaders van grondrechten, mensenrechten en andere fundamentele waarborgen. Het vraagt ook om een gedragen en stabiele rechtshandhaving en rechtspraak waarin zonder aanzien des persoons recht gedaan wordt.”
Moderniseren demonstratierecht en aanpak misbruik
De ChristenUnie wil het demonstratierecht beschermen, maar ook aanscherpen waar nodig om buitensporige verstoring en intimidatie tegen te gaan.
“Om dit gerichter aan te kunnen pakken, moeten de voorwaarden om te kunnen demonstreren waar nodig aangescherpt. Onderdeel daarvan is het verbod op gezichtsbedekkende kleding en het zo mogelijk verhalen van schade op de organisatoren.”
“Daarnaast moet intimidatie en het op andere manier verhinderen van vreedzame bijeenkomsten worden tegengegaan door misbruik van het beginsel van zicht- en gehoorsafstand aan te pakken.”
Forum voor Democratie wil de rechtstaat en democratie versterken door meer directe invloed voor burgers, het beperken van rechterlijke macht en internationale verdragen, en het vergroten van transparantie en pluriformiteit in bestuur en media. De partij pleit voor bindende referenda, rechtstreeks gekozen bestuurders, het schrappen van de directe werking van internationale verdragen, en het handhaven van het toetsingsverbod voor rechters. Hun visie draait om het terugleggen van macht bij de burger en het tegengaan van wat zij zien als een gesloten politieke en juridische elite.
Bindende referenda en rechtstreeks gekozen bestuurders
FVD wil de democratie versterken door burgers direct meer zeggenschap te geven via bindende referenda naar Zwitsers model en het rechtstreeks kiezen van bestuurders zoals burgemeesters en Commissarissen van de Koning. Dit moet de afstand tussen burger en politiek verkleinen en de transparantie vergroten.
“We voeren bindende referenda in naar Zwitsers model, zodat u direct zelf kunt beslissen over belangrijke kwesties. Burgemeesters en andere bestuurders worden niet langer benoemd door een kleine kring, maar rechtstreeks gekozen.”
“We laten burgemeesters en Commissarissen van de Koning direct door de bevolking kiezen, zodat bestuurders verantwoording afleggen aan de kiezer in plaats van aan politieke partijen.”
Schrappen directe werking internationale verdragen en beperken rechterlijke toetsing
FVD wil de rechtstaat versterken door de directe werking van internationale verdragen te schrappen (artikelen 93 en 94 Grondwet) en het toetsingsverbod voor rechters te handhaven. Hiermee wil de partij voorkomen dat rechters en internationale afspraken nationale democratische besluiten overrulen.
“We schrappen de artikelen 93 en 94 van onze Grondwet zodat de Nederlandse wet altijd boven internationale verdragen en afspraken komt te staan.”
“We behouden artikel 120 van de Grondwet en verzetten ons tegen de oprichting van een constitutioneel hof, zodat rechters nooit wetten aan grondrechten kunnen toetsen en daarmee politieke macht naar zich toe trekken.”
Wet op de Rechtsvinding en beperken rechterlijke activisme
FVD wil dat rechters zich strikt houden aan de oorspronkelijke bedoeling van de wetgever en niet aan eigen politieke interpretaties of internationale verdragen. Dit moet voorkomen dat beleid via de rechter wordt afgedwongen in plaats van via het parlement.
“We voeren een Wet op de Rechtsvinding in, zodat rechters de wet moeten interpreteren naar de oorspronkelijke bedoeling van de wetgever en niet langer eigen politieke opvattingen kunnen doordrukken.”
“We maken het onmogelijk dat organisaties namens het ‘algemeen belang’ rechtszaken voeren tegen de staat (zoals in de Urgenda-zaak), zodat beleid niet via de rechter kan worden afgedwongen.”
Hervormen benoemingen rechterlijke macht en Raad van State
FVD wil benoemingen in de rechterlijke macht transparanter en democratischer maken en de adviserende rol van de Raad van State beperken, om te voorkomen dat een kleine ideologische elite zichzelf in stand houdt.
“Benoemingen in de rechterlijke macht moeten transparanter en democratischer, zodat een kleine ideologische elite zichzelf niet langer in stand kan houden. Ook de Raad van State moet hervormd worden: zijn adviserende rol blijkt vooral kartelpolitiek te ondersteunen en moet verdwijnen.”
“We voeren een parlementaire ondervragingscommissie in, naar Amerikaans model, zodat de benoeming van leden van de Hoge Raad en de Raad van State democratisch gecontroleerd wordt.”
Hervormen publieke omroep voor meer pluriformiteit
FVD wil de publieke omroep hervormen om meer diversiteit en pluriformiteit te waarborgen, zodat het medialandschap een bredere afspiegeling van het maatschappelijke debat wordt en het vertrouwen van burgers in de media wordt hersteld.
“Media krijgen meer diversiteit door de publieke omroep te hervormen en nieuwe (online) initiatieven te steunen.”
“Forum voor Democratie kiest voor een grondige hervorming van het medialandschap. We willen een publieke omroep die werkelijk pluriform is en waar kritische of afwijkende geluiden worden gehoord.”
JA21 wil de rechtsstaat en democratie versterken door de machtenscheiding te waarborgen, de invloed van actiegroepen en internationale verdragen op nationaal beleid te beperken, en de burger meer directe zeggenschap te geven via referenda. De partij pleit voor een transparante en neutrale rechterlijke macht, modernisering van relevante wetgeving en verdragen, en het centraal stellen van klassieke vrijheden en Nederlandse waarden. Hun visie is gericht op het herstellen van vertrouwen in de instituties en het vergroten van de invloed van burgers op democratische besluitvorming.
Strikte machtenscheiding en beperking rechterlijke activisme
JA21 ziet een probleem in de groeiende invloed van rechters en actiegroepen op democratisch beleid en wil de machtenscheiding strikt handhaven. De partij wil voorkomen dat rechters zich uitspreken over zaken die volgens hen bij regering of parlement horen, en de juridische mogelijkheden voor belangenorganisaties beperken tot concrete groepsbelangen.
“De machtenscheiding strikt in acht nemen. Dat betekent dat rechters zich niet uitspreken over zaken waar eigenlijk de regering of het parlement over gaan.”
“Artikel 3:305a van het Burgerlijk Wetboek en artikel 1:2 van de Algemene wet bestuursrecht aanpassen: niet meer procederen in het ‘algemeen belang’.”
“Belangenorganisaties kunnen alleen in rechte opkomen voor concrete, particuliere groepsbelangen van hun specifieke achterban, en dan alleen als ze representatief zijn conform de door de Tweede Kamer aangenomen motie-Stoffer/Van der Plas/Eerdmans.”
Modernisering internationale verdragen en nationale zeggenschap
JA21 wil internationale verdragen, met name het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens, moderniseren om nationale democratische beslissingen en draagvlak voor de rechtspraak te versterken. Dit moet voorkomen dat internationale regels nationale democratische keuzes overrulen.
“Internationale verdragen en met name het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens moderniseren, zodat we nationaal genomen democratische beslissingen en het draagvlak voor de rechtspraak versterken.”
Meer directe burgerinvloed via referenda
De partij wil het vertrouwen in de politiek vergroten door burgers meer directe invloed te geven, onder andere via het correctief bindend referendum en referenda over grote maatschappelijke dossiers.
“Daarnaast dient deze minister zorg te dragen voor de snelst mogelijke invoering van het correctief bindend referendum. Vervolgens moet hij zorgen voor de organisatie van referenda over dossiers die al jaren om meer invloed van burgers vragen, zoals asiel, bevolkingsgroei, en de manier waarop wij omgaan met natuur in ons land.”
“Meer zeggenschap van burgers over hun eigen leefomgeving door te focussen op decentralisatie en referenda over onder meer het migratiebeleid, de bevolkingsgroei en de natuur in Nederland te organiseren.”
Transparante en neutrale rechterlijke macht
JA21 wil de neutraliteit van de rechterlijke macht waarborgen door een transparante benoemingsprocedure en het uitsluiten van politieke voorkeur bij toetreding tot het Openbaar Ministerie of de rechterlijke macht.
“De neutraliteit van de rechterlijke macht waarborgen met een transparante benoemingsprocedure. Politieke voorkeur mag geen voor- of nadelig effect hebben bij toetreding tot het Openbaar Ministerie of de rechterlijke macht.”
Verankering van democratische rechtsstaat en vrijheden in onderwijs
De partij vindt het essentieel dat waarden van de democratische rechtsstaat, zoals vrijheid van meningsuiting en gelijkwaardigheid, centraal staan in het onderwijs en het burgerschapsonderwijs.
“De democratische rechtstaat centraal staan. Deze moeten worden onderwezen, maar vooral ook in het onderwijsprogramma zijn geïncorporeerd en door de schoolleiding en de docent worden gedoceerd.”
“JA21 pleit voor een modernisering van artikel 23 GW waarbij eerbiediging van de waarden van de democratische rechtstaat zoals gelijkwaardigheid, vrijheid van geloof en meningsuiting en afwijzing van discriminatie, antisemitisme en haat wordt gewaarborgd.”
De SP wil de rechtsstaat en democratie versterken door de macht van burgers te vergroten, de onafhankelijkheid en toegankelijkheid van de rechtspraak te waarborgen, en grondrechten beter te beschermen. Belangrijke voorstellen zijn het invoeren van een bindend correctief referendum, het afschaffen van het toetsingsverbod voor rechters, het versterken van de sociaal advocatuur, en het beschermen van het demonstratierecht. De partij legt nadruk op het tegengaan van klassenjustitie en het laagdrempelig maken van juridische hulp.
Bindend correctief referendum invoeren
De SP wil burgers meer directe invloed geven op politieke besluiten door het invoeren van een bindend correctief referendum op alle bestuursniveaus. Dit moet de representatieve democratie daadwerkelijk representatief houden en het vertrouwen in de politiek herstellen.
“Er komt een bindend correctief referendum. Met een bindend correctief referendum krijgen we zeggenschap over wat ons allemaal aangaat. De bevolking krijgt het recht om de politiek terug te fluiten op het moment dat zij besluiten nemen tegen de wil van de mensen.”
Grondwetstoetsing door rechters mogelijk maken
De SP wil het verbod op toetsing van wetten aan de Grondwet door rechters afschaffen, zodat grondrechten beter beschermd worden en burgers de overheid aan haar grondwettelijke plichten kunnen houden.
Onafhankelijke en toegankelijke rechtspraak
De SP streeft naar een onafhankelijke rechtspraak met een eigen begroting, het onderbrengen van bestuursrechtspraak bij de gewone rechterlijke macht, en het verbeteren van de toegang tot het recht, onder meer door te investeren in sociaal advocaten en het opzetten van Huizen van het Recht.
“De rechtsprekende taak wordt weggehaald bij de Raad van State en de bestuursrechtspraak wordt in het geheel ondergebracht bij de gewone rechterlijke macht. De rechtspraak is een onafhankelijke staatsmacht die een eigen aparte begroting verdient die niet langer onderdeel uitmaakt van de begroting van het ministerie van Justitie en Veiligheid.”
“We verbeteren de toegang tot het recht, dit is een fundament van onze rechtsstaat. Sociaal advocaten zijn onmisbaar voor mensen die geen dure advocaat kunnen betalen. Maar veel sociaal advocaten zijn gestopt met hun belangrijke werk, omdat de overheid te weinig betaalt en te weinig uren vergoed. Daarom investeren we in de sociaal advocatuur.”
“Met de Huizen van het Recht, een SPinitiatief, willen we laagdrempelig en in de buurt sociale en juridische hulp bieden.”
Beschermen en faciliteren van demonstratierecht
De SP beschouwt het demonstratierecht als essentieel voor de democratie en wil dat overheden en politie zich richten op het faciliteren en beschermen van vreedzame demonstraties, met zo min mogelijk beperkingen.
“Het demonstratierecht is een deel van het fundament van onze democratie. Overheden en politie moeten zich daarom richten op het faciliteren en beschermen van vreedzame demonstraties, met zo min mogelijk beperkingen aan de voorkant.”
Klassenjustitie en institutionele discriminatie tegengaan
De SP wil dat de rechtsstaat iedereen gelijk behandelt en stelt een groot onderzoek voor naar klassenjustitie en institutionele discriminatie. Ook wordt geïnvesteerd in maatregelen om klassenjustitie te voorkomen.
“De rechtsstaat moet iedereen gelijk behandelen in gelijke gevallen. Toch kent Nederland vele vormen van Klassenjustitie... Daarom komt er een groot onderzoek naar klassenjustitie en institutionele discriminatie in onze rechtsstaat en opsporing, om zulke verschillen in behandeling tegen te gaan.”
“We verbeteren de toegang tot het recht, dit is een fundament van onze rechtsstaat... Daarmee houden we het recht toegankelijk en voorkomen we klassenjustitie.”
De PVV stelt dat de Nederlandse rechtstaat en democratie versterkt moeten worden door meer directe inspraak van burgers, het beperken van internationale en Europese invloed, en het terugdringen van wat zij zien als antidemocratische of ondermijnende invloeden (zoals islamitisch onderwijs en woke-ideologie). Belangrijke voorstellen zijn het invoeren van bindende referenda, het kiezen van burgemeesters, het afschaffen van de Eerste Kamer, en het beperken van grondrechten voor bepaalde groepen of stromingen die volgens de PVV de democratie bedreigen.
Bindend correctief referendum en gekozen burgemeesters
De PVV wil de democratie versterken door burgers meer directe invloed te geven via bindende referenda en het rechtstreeks kiezen van burgemeesters. Dit moet het vertrouwen in de volksvertegenwoordiging herstellen en de afstand tussen burger en politiek verkleinen.
“Wij willen échte directe democratie – geen onzinnige, nietszeggende burgerberaden. Wij steunen de nu in het parlement voorliggende Grondwetswijziging voor een bindend correctief referendum. Daarnaast willen we zoveel mogelijk inspraak via laagdrempelige landelijke én lokale referenda. Nederland is één van de weinige landen in Europa waar burgemeesters niet worden gekozen, maar benoemd. De PVV wil rechtstreeks gekozen burgemeesters.”
“Bindend correctief referendum invoeren; laagdrempelige landelijke en lokale referenda Gekozen burgemeesters Eerste Kamer afschaffen”
Beperken internationale en Europese invloed op Nederlandse rechtstaat
De PVV ziet internationale verdragen en Europese regelgeving als een bedreiging voor de Nederlandse soevereiniteit en democratie. Zij willen bevoegdheden terughalen uit Brussel, vetorechten inzetten, en verdragen opzeggen die volgens hen de nationale democratie ondermijnen.
“Niet nóg meer miljarden en bevoegdheden overhevelen naar Brussel, maar juist terughalen Vetorechten behouden, in ere herstellen én inzetten voor een opt-out op asiel en immigratie!”
“Opzeggen VN-Vluchtelingenverdrag, Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens, Europees Verdrag inzake Nationaliteit en andere verdragen die ons dwarsbomen”
Afschaffen Eerste Kamer
De PVV wil de Eerste Kamer afschaffen om de democratische legitimiteit te vergroten en de invloed van indirect gekozen politici te verminderen.
“Eerste Kamer afschaffen”
Benoemingen op basis van inhoudelijke kwaliteiten, niet politieke vriendjespolitiek
Om de integriteit van het openbaar bestuur te versterken, wil de PVV benoemingen in de (semi-)publieke sector uitsluitend op inhoudelijke kwaliteiten baseren en politieke benoemingen tegengaan.
“Benoemingen in de (semi-)publieke sector vinden alleen nog plaats op grond van inhoudelijke kwaliteiten, en er komen veel strakkere beloningsnormen. De Algemene Bestuursdienst schaffen we af. De Raad van State wordt ontdaan van politieke benoemingen.”
Beperken grondrechten voor groepen die als antidemocratisch worden gezien
De PVV wil grondrechten beperken voor groepen of stromingen die zij als antidemocratisch beschouwen, zoals islamitisch onderwijs en woke-ideologie, om de democratische rechtsstaat te beschermen.
“Daarom stelt de PVV dat islamitisch onderwijs geen bescherming verdient onder artikel 6 of 23 van onze Grondwet en moet worden verboden. Grondrechten zijn er om vrijheid te beschermen, niet om haar af te schaffen.”
“Als zelfs het Europees Hof oordeelt dat de sharia onverenigbaar is met de kernwaarden van een democratische rechtsstaat, is het onacceptabel om antidemocratische sharia-ideeën in de hoofden van kinderen te stoppen.”
BBB wil de rechtsstaat en democratie versterken door de invloed van de rechter op politieke besluiten te beperken, burgerparticipatie te vergroten en het vertrouwen in de overheid te herstellen. Ze pleiten voor meer zeggenschap van burgers over hun leefomgeving, het beperken van politieke rechtszaken tot direct belanghebbenden, en het verbeteren van het functioneren van de Raad van State. BBB benadrukt het belang van duidelijke regels, bescherming van fundamentele rechten en het voorkomen van ondermijning van democratische besluiten.
Beperken invloed rechter op politieke besluiten
BBB vindt dat de afweging van belangen bij politieke besluitvorming primair bij de volksvertegenwoordiging hoort en wil voorkomen dat rechters democratische besluiten ondermijnen. Daarom willen ze het recht om tegen overheidsbesluiten te procederen beperken tot direct belanghebbenden.
“De afweging van belangen bij politieke besluitvorming hoort primair bij de volksvertegenwoordiging. Het ondermijnen van democratische besluiten via de rechter tast het draagvlak en vertrouwen in de democratie aan. BBB wil artikel 3:305a BW wijzigen zodat alleen direct belanghebbenden in recht kunnen opkomen tegen overheidsbesluiten.”
Verbeteren functioneren Raad van State en rechtssysteem
BBB signaleert dat het functioneren van de Raad van State en het rechtssysteem het vertrouwen in de rechtsstaat kan ondermijnen, zoals bij de stikstof- en toeslagenaffaire. Ze willen onderzoeken hoe het rechtssysteem, inclusief de Raad van State, kan worden versterkt om herhaling te voorkomen.
“Wij onderzoeken hoe we ons eigen rechtssysteem, inclusief de Raad van State kunnen versterken zodat herhaling wordt voorkomen.”
Vergroten burgerparticipatie en zeggenschap
BBB wil dat democratie meer is dan alleen stemmen; burgers moeten ook na verkiezingen invloed kunnen uitoefenen op hun leefomgeving. Ze pleiten voor meer burgerparticipatie en directe zeggenschap over lokale ontwikkelingen.
“We streven naar een overheid die dichtbij bestuurt. Dat is een overheid die beseft dat democratie méér is dan alleen een stem uitbrengen. Mensen moeten ook na de verkiezingen invloed kunnen uitoefenen, zoals door inspraak, advies of het delen van hun ervaring.”
“Inwoners dienen meer zeggenschap te krijgen over hun eigen leefomgeving. Mensen weten zelf het beste wat daar speelt en waar behoefte aan is. Geef mensen invloed op wat er in hun eigen omgeving gebeurt en betrek ze daarom vanaf het begin bij plannen.”
Handhaven demonstratierecht binnen duidelijke grenzen
BBB erkent demonstreren als fundamenteel recht, maar stelt dat dit nooit mag ontaarden in chaos of onveiligheid. Ze willen strikte handhaving van regels rond demonstraties en snelle bestraffing van misbruik.
“Demonstreren is een fundamenteel recht in onze democratie, maar dat recht mag nooit ontaarden in chaos of onveiligheid. Protesten moeten ordelijk verlopen, binnen duidelijke grenzen en met respect voor de rechtsstaat én voor anderen.”
“Dit dient daadwerkelijk te worden gehandhaafd, ook met betrekking tot vervolgen en straffen.”
50PLUS wil de rechtsstaat en democratie versterken door meer directe burgerinspraak, bescherming van politieke ambtsdragers en hulpverleners, en het waarborgen van fundamentele vrijheden zoals persvrijheid. De partij pleit voor directe democratie, strengere handhaving bij overlast door demonstraties, en een stevige publieke omroep als waarborg voor vrije meningsuiting.
Pleidooi voor directe democratie en burgerinspraak
50PLUS ziet meer burgerinspraak als essentieel voor een gezonde democratie en wil directe democratie bevorderen. Dit moet de invloed van burgers op besluitvorming vergroten en het bestuur transparanter maken.
“Verder is meer inspraak van de burger van groot belang; wij pleiten voor directe democratie.”
Bescherming van politieke ambtsdragers en handhaving bij demonstraties
De partij wil de rechtsstaat versterken door harde aanpak van geweld tegen politieke ambtsdragers en strikte handhaving bij demonstraties die opzettelijk overlast veroorzaken. Dit moet het functioneren van de democratie en de veiligheid van haar vertegenwoordigers waarborgen.
Waarborgen van persvrijheid en publieke omroep
50PLUS ziet een onafhankelijke publieke omroep als essentieel voor de democratische rechtsstaat, vooral nu vrijheid van meningsuiting en persvrijheid onder druk staan.
“In deze tijd dat de vrijheid van meningsuiting en persvrijheid overal bedreigd worden, is een stevige publieke omroep noodzakelijk.”